Эртен, май 17 – де эртенгиниң 10 шакта, Тыва Национал  музейге  Сопа Ринпоче Ламаның чыып тургусканы ыдыктыг эртинелер делгелгезиниң ажыдыышкыны болур. Делгелгениң кол организаторлары – Тыва Республиканың Баштыңы – Чазааның Даргазы Ш. Кара – оол, Тыва Республиканың Камбы – Лама Эргелели, “Энерел” аттыг культура фондузу база “Тибетти камгалап алыылыңар!” деп фондузу. Делгелге чүгле Кызылга эвес, а Эрзин, Чөөн – Хемчик, Барыын – Хемчик кожууннарже үнүүшкүннерден аңгыда, республиканың эмнелге черлеринге, санаторийлерге, уруглар бажыңнарынга  база аалдап чедери көрдүнген.

"Чаңгыс демниг Россия" пар­тияның "Күш – культура - кадык­шылга комплекстериниң тудуу" төлевилелиниң база "2006 - 2012 чылдарда Россия Федерациязында күш - культураны болгаш спортту хөгжүдери" федералдыг тускай сорулгалыг программаның боттан­ныышкыны-биле Чадаана хоорайга  күш - культура болгаш кадыкшылга комплекизиниң тудуу удавас эге­лээр.

Ол черге төрүттүнген, Россия­ның Маадыры Сергей Күжүгетович  Шойгу аныяк - өскенге чугула херек ындыг тудуг­ну тудар дугайында саналды шагда киирген турган, ам ол амыдыралда боттаныр. 1,5 муң дөрбелчин шөлдүг, ийи каът спортчу ордуга спорттуң аңгы - аңгы хевирлеринге бе­леткел чорудар залдардан аңгыда, спортчу массалыг оюн­нар­ны организастаар улуг залдар база турар.  Оон аңгыда ажык спортчу шөл база көрдүнген. Аңаа кышкы үеде хоккейге белет­келдерни чорудар.

Ада кижи - чер - чурттуң камгалакчызы, өг - бүлениң чөленгиижи. Ада кижиниң бурунгаар көрүжү, бодамчалыг хөделиишкиннери - амыды­ралдың уламчылаарының идегелдиг чепсээ.Тыва Республиканың эрлер чыыжынга эрткен чылын  бо дугайында улуг чугаа болган. Ол талазы - биле ажылдар амыдыралда ханылап эгелээн. Эрткен айның төнчүзүнде Сүт - Хөл кожууннуң адалары чыглып, ада кижиниң дугайында бодал­да­рын үлежип, адаларның ажыл-хе­рээн­ге үнелелди берген.

Тыва Республиканың өөредилге болгаш эртем сайыды, филология эртемнериниң доктору Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей - биле республиканың журналистери эрткен неделяда ужурашкан.

Чаа сайыт парлалга конференциязын ажыдып тура, ажыл-амыдыралын өөредилге, эртем - биле сырый холбаанын, ынчалзажок чаа бо албан - дужаалы аңаа улуг харыысалганы онаап турарын демдеглээн. Массалыг информация чепсектериниң ажылдакчылары сайытка дараазында айтырыг­ларны салган.

Өг -  бүле — бичии күрүне

Өг - бүле дээрге - ле, чырык чер кырында эң - не чоок, бот - боттарынга эргим, ынак кижилер - дир.  Амгы үеде аныяк өг - бүлелерге тускай сорулгалыг программаларны ажылдап кылып, күрүнениң дуза-деткимчезин көргүзүп турары канчаар - даа аажок өөрүнчүг. Бо үеде бажың - балгат айтырыы кол сорулга болганда, күрүнеден дуза-деткимчени чурттаар оран-сава айтырыын чогумчалыг шиит­пирлеп алыры - биле көргүзүп турар.

Орлан Дамба - Хуурак

  Ээлчеглиг эзирик кыш эрте берди...

  Эзирик час ыры – шоору чаңгыланды!

 Төрээн черже чанып келген

                                  куштар безин,

  Төрел чону эвээжээнин  эскергеннер...

  Бичии кижи төрүттүнүп келирге – ле,

 “Ижер!”, “Чуур!” -  дээн  чылдагааннар

                                    дораан тыптыр,

  Назынының дургузунда чеже катап,

 “Найыр – дойлаар тыва чаңчыл”

                                      сагып келир!

  Чырык черге чаяаттынып

                                      келгениң дээш,

  Кымны мурнай адаң сени “арамайлаар”!

  Каттышканда  кады ижер эштеринге –

  Кайгамчыктыг байыр – наадым!

                                       Өндүр чылдак!

Тиилелге хүнүнге тураскааткан тыва хүреш маргылдаазын бо удаада Тыва Республиканың Аныяктар херектериниң болгаш спорт яамызы организастаанын аарыкчылар эскерген боор. Ооң чылдагааны оюн үезинде билдинип келди. Удавас июнь 2 - де сураглыг мөгевис Сүүр-оол Ондарның 80 харлааны - биле холбаштыр ооң чырык адынга тураскааткан улуг хүреш маргылдаазы болурун тайылбырлакчы чарлады. Бо болуушкун мөгелерге, эң ылаңгыя Начын мөге Сүүр - оол Ондарның хүрежин магадап көрүп чораан аарыкчыларга улуг белек болуру чугаажок.

Челиң тааргаш, кудурууңну өрүпкештиң,

Чүгүрүктер чарыжында салывыттым…

Шак бо одуругларны Кызыл кожууннуң Тос - Булакта чылгы малдап чоруур 65 харлыг хоочун чоргаарал - биле чыылганнарга ном­чуп турарын дыңнааш, мага­дадым.

Улуг Тиилелгениң 67 чыл оюнга тураскааткан республиканың эң - не, эң -не дирткен узун чоруктуг, челер, саяктаар аъттарының аразынга чарыш маргылдаазы май 8 - те  аът спортунга ынактарны Тос - Булакка чыгган. Хүннүң таарымчалыы - даа аажок: эмин эрттир изиг - даа эвес, эмин эрттир соок - даа эвес, өй тавында, майның часкы сырыны сырынназа - даа, аарыкчылар ону тоор - даа хире эвес. Тываның аңгы - аңгы кожууннарындан чыглып келген экер - эрес чылгычылар чарыштың эгелээр черинде шагда - ла чеде берген, мунукчузунга чагыг - сүмезин берип, чай - даа чок. Ынчанмастың аргазы чок — бо чарышта чүгле тиилелге дээш аъттарны эккелген.

Кайгамчыктыг байырлал—Улуг Тиилелге хүнүнде Кызыл хоорайның Орус культура төвүнүң даштынга "Май вальзы" деп чараш көрүлде болуп эрткен. Ол хүн шала сериин, хаттыг хүн болза - даа, хоорайның чурттакчылары күзелдии - биле чыглып кээп, сагыш - сеткилинден ойнап - хөглеп алган.

Орус культура төвүнүң ажыл­дакчызы Ирина Тарха­нованың биске дыңнатканы - биле алыр­га,майның байдалы соок хүнде улус чыылбас боор дээш башкарыкчылар аажок дүвүрексеп турганнар. Ынчалза - даа эрткен - дүшкен чон хөйү - биле чыглып кээп, дайын чылда­рының бил­дингир ыры­ларын артистер - биле кады ырлажып, эжеш болуп алгаш, вальстап, хөглеп алганы канчаар - даа аажок өөрүнчүг.

"Мөңге отка" дириг чечектерни салган

Май 8 - те Кызыл хоорайның чурттакчылары болгаш аалчылары  Тиилелге хүнүнге тураскаадып, төрээн чери дээш боттарының амы - тынын харамнанмайн, Ада - чурттуң Улуг дайынының чылда­рында фронтуже аъттанган совет дайынчыларга мөгейип, чаңчыл езугаар "Мөңге отка" байырлал­дың боодал чечектерин салган.